Bảo hộ chỉ dẫn địa lý mở đường cho nông sản Việt Nam chinh phục EU
Bảo hộ chỉ dẫn địa lý (Geographical Indications – GI) đang trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp nông sản Việt Nam khẳng định thương hiệu, nâng cao giá trị và mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là sang Liên minh châu Âu (EU) và các thị trường khó tính khác. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, GI không chỉ là câu chuyện pháp lý về sở hữu trí tuệ mà còn là chiến lược phát triển bền vững cho nông nghiệp.
Thực trạng: Nhiều sản phẩm đã được bảo hộ nhưng còn dưới tiềm năng
Hiện Việt Nam có hàng chục sản phẩm nông sản, đặc sản địa phương được bảo hộ chỉ dẫn địa lý trong nước, trong đó một số đã vươn ra thị trường quốc tế. Những tên tuổi như cà phê Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), vải thiều Lục Ngạn (Bắc Giang), nước mắm Phú Quốc (Kiên Giang), chè Mộc Châu (Sơn La), thanh long Bình Thuận, hồ tiêu Phú Quốc… đã được đăng ký và công nhận GI, tạo lợi thế cạnh tranh nhờ uy tín về chất lượng, nguồn gốc và danh tiếng.
Tuy vậy, so với tiềm năng hàng trăm đặc sản vùng miền và chuỗi nông sản chủ lực, số lượng sản phẩm được bảo hộ GI, đặc biệt là được bảo hộ ở nước ngoài, vẫn còn khiêm tốn. Nhiều sản phẩm mới dừng lại ở mức đăng ký nhãn hiệu tập thể, chưa khai thác hết ưu thế của GI trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
Cơ hội từ EVFTA và các hiệp định thương mại tự do
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) dành một chương riêng cho bảo hộ chỉ dẫn địa lý, trong đó hơn 160 GI của EU được bảo hộ tại Việt Nam và 39 GI của Việt Nam được bảo hộ tại EU. Đây là bước đột phá quan trọng khi các sản phẩm mang GI Việt Nam được hưởng mức độ bảo hộ pháp lý cao, hạn chế hành vi giả mạo, lạm dụng tên gọi, đồng thời được ưu tiên khi tiếp cận hệ thống phân phối cao cấp ở châu Âu.
Việc được bảo hộ GI trong khuôn khổ EVFTA không chỉ giúp nâng cao giá xuất khẩu, mà còn tạo áp lực tích cực buộc doanh nghiệp, hợp tác xã và chính quyền địa phương phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng theo chuẩn EU. Điều này góp phần đồng bộ hóa chuỗi giá trị, nâng cao hình ảnh nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, tạo tiền đề mở rộng sang các thị trường khác như Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Mỹ thông qua các hiệp định song phương và đa phương.
Quy trình đăng ký chỉ dẫn địa lý: Nhiều bước, yêu cầu chặt chẽ
Để một sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, chủ thể đăng ký (thường là Ủy ban nhân dân tỉnh, hiệp hội ngành hàng hoặc tổ chức tập thể đại diện người sản xuất) phải xây dựng hồ sơ chi tiết. Hồ sơ gồm mô tả sản phẩm, đặc tính, danh tiếng; phạm vi địa lý; mối liên hệ giữa đặc tính sản phẩm với điều kiện tự nhiên, yếu tố con người; quy trình sản xuất; cơ chế quản lý và kiểm soát việc sử dụng GI.
Sau khi được Cục Sở hữu trí tuệ thẩm định và cấp văn bằng bảo hộ trong nước, để bảo hộ tại nước ngoài (như EU), sản phẩm phải trải qua quy trình thẩm định tương tự theo pháp luật sở tại hoặc thông qua các cơ chế được quy định trong hiệp định thương mại. Thời gian xem xét thường kéo dài, yêu cầu dữ liệu khoa học, tài liệu chứng cứ phong phú và hệ thống quản lý GI hoạt động hiệu quả tại địa phương.
Khó khăn thực tế: Từ nhận thức đến năng lực tổ chức
Một trong những thách thức lớn là nhận thức của người sản xuất, doanh nghiệp về giá trị của GI còn hạn chế. Nhiều nơi coi đây là “giấy chứng nhận danh hiệu” thay vì một công cụ pháp lý gắn với các nghĩa vụ về tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng và sử dụng tên gọi. Tình trạng sản xuất manh mún, thiếu liên kết chuỗi khiến việc áp dụng thống nhất quy trình kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc gặp nhiều khó khăn.
Bên cạnh đó, nguồn lực cho xây dựng, quản lý và quảng bá GI còn mỏng; hệ thống kiểm soát nội bộ tại nhiều địa phương chưa vận hành hiệu quả. Công tác thực thi quyền, xử lý xâm phạm, giả mạo GI trên thị trường còn chưa kịp thời, làm suy giảm niềm tin của doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Định hướng chính sách: Từ đăng ký đến khai thác hiệu quả
Để tận dụng tối đa cơ hội từ EVFTA và các FTA khác, giới chuyên gia sở hữu trí tuệ cho rằng Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ “chạy theo số lượng” đăng ký GI sang “nâng chất lượng” và hiệu quả khai thác. Chính sách nhà nước cần ưu tiên hoàn thiện khung pháp lý về quản lý, sử dụng GI; tăng cường vai trò của các tổ chức quản lý tập thể; xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn đồng bộ từ vùng nguyên liệu đến chế biến, đóng gói và phân phối.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh hỗ trợ kỹ thuật cho địa phương và hiệp hội ngành hàng trong việc lập hồ sơ, chứng minh mối liên hệ giữa sản phẩm và vùng địa lý, áp dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc. Công tác xúc tiến thương mại, xây dựng chiến lược thương hiệu gắn với GI, kết nối với nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối quốc tế cũng là mũi nhọn quan trọng.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, bảo hộ và khai thác hiệu quả chỉ dẫn địa lý không chỉ giúp gia tăng giá trị xuất khẩu, mà còn góp phần bảo tồn tri thức bản địa, phát triển kinh tế nông thôn và định vị hình ảnh “nông sản Việt Nam chất lượng cao” trên bản đồ thương mại toàn cầu.
